Knjiga Svjetlost i tama rogatičke historije, autora Mustafe Fejzića, iz štampe je izašla 2002. godine. Riječ je o sveobuhvatnoj knjizi koja govori o rogatičkom kraju, od prahistorijskog doba do savremene historije, prateći pritom i opće podatke o ovom kraju: geografske i klimatske uvjete, sastav zemljišta, porijeklo stanovništva, historijske i kulturne
spomenike, turističke potencijale i sl. Ovi sadržaji podijeljeni su po poglavljima, i to: Opći podaci; Prahistorijsko i rimsko doba, srednje stoljeće; Rogatica pod turskom upravom; Historijski spomenici i objekti iz turskog perioda; Rogatica pod Austro-Ugarskom upravom; Rogatica pod upravom Kraljevine Jugoslavije; Rogatica u vremenu Drugog svjetskog rata; Rogatica u okviru SFRJ; Turizam i turistički potencijali; Još nešto iz Rogatice; Agresija 1992. godina; Pad zaštićene zone
Žepa - neka od svjedočenja; Šta nismo znali, a sada bismo trebali znati; I na kraju.

Stradanje Rogatičana u Drugom svjetskom ratu

Za našu temu najzanimljiviji dijelovi su Rogatica u vremenu Drugog svjetskog rata, Rogatica u okviru SFRJ, te posebno poglavlje Agresija 1992. godine. Kroz priču o Rogatici u Drugom svjetskom ratu pisac nam donosi dosta temeljnu priču o svemu što su proživjeli Bošnjaci Rogatice u tom periodu. Bošnjaci su, kao uostalom i u svim ratovima od odlaska Osmanlija,
pa i za vrijeme srpskih buna tokom osmanske vlasti, bili izloženi genocidu. To je sudbina i rogatičkih Bošnjaka. Sumirajući sudbinu Bošnjaka Rogatice u Drugom svjetskom ratu, pisac nam kaže: “Bilans Drugog svjetskog rata na Rogatičkom srezu je katastrofalan. Četničke jedinice vršile su genocid nad bošnjačkim stanovništvom i kulturno-historijskim i islamskim
spomenicima Rogatičkog sreza.

U četničkim kampanjama 1941., 1942. i 1943. godine ubijeno je na hiljade nedužnih Bošnjaka našeg sreza. Tako znamo da su jedinice limsko-četničkog odreda pod komandom Pavla Jurišića u sadejstvu sa domaćim četnicima u 1943. godini, a počevši od 20. 1. 1943. godine, ubili 5.478 Bošnjaka Rogatičkog sreza. Nestajale su cijele familije samo u jednom danu. Nestajala su sela i kuće u njima. Popa ljena su 123 sela gdje je zapaljeno 3.599 kuća. Grad Rogatica u potpunosti je uništen i zapaljen od strane četnika. Od predratnih hiljadu stambenih objekata u gradu, kraj Drugog svjetskog rata ’uspravno’ je dočekalo svega 45. Broj stanovnika u gradu 9. maja 1945. godine bio je svega 67. Četnici su za vrijeme paljenja i uništavanja grada porušili i pet rogatičkih džamija, mekteb, medresu, rogatičku čaršiju, dućane i dr. Znatan je broj i onih Rogatičana koji su umrli od gladi ili podlegli raznim bolestima kao posljedica pomjeranja stanovništva, slabog smještaja i nedostatka namirnica, loših higijenskih uslova, zbog nedostatka zdravstvenih ustanova i novca za eventualno liječenje itd. Mnogi su izgubili živote u borbama u kojima su učestvovali kao pripadnici NOB-a i partizanskih odreda...
Također, jedan broj Bošnjaka naše općine poginuo je kao žrtva bombardovanja, odvođenja u zarobljeničke i koncentracione logore, najobičnijeg razbojništva i sl.’’

Titin (ne)vakat

Bez obzira na činjenicu da su Bošnjaci širom Bosne i Hercegovine, te Sandžaka i drugih krajeva Jugoslavije, pa i Rogatice, i to u ovom gradu u velikom broju, tokom Drugog svjetskog rata bili pripadnici NOB-a, politika nove vlasti, vlasti SFRJ prema ovom narodu bila je katastrofalna. U kratkim crtama, ali sa isticanjem najbitnijih dijelova o ovome piše i Mustafa Fejzić u
knjizi koju predstavljamo. “Nova vlast udarila je na islam i Bošnjake, i velikom kampanjom protiv mahrame i hidžaba, odraza pobožnosti i pridržavanja Allahovih zakona. U ovome su uveliko uspijevali, što raznim vidovima propagande, što metodima zastrašivanja, policijskih ispitivanja, putem sile i sl. To se desilo na temelju Zakona od 28. 9. 1950. godine gdje je u zemlji provedena široka, u osnovi represivna, kampanja ’skidanja zara i feredže’, tj. otkrivanje Bošnjakinja čime je ostvaren jedan od strateških ciljeva komunističke vlasti. Zakonom o nacionalizaciji 1945. godine oduzeta su privredna preduzeća bogatih i imućnijih Bošnjaka. Sljedeća ’demokratska’ mjera ove nove vlasti je nacionalizacija zemljišta. Tako je ono što je započela Austro-Ugarska

nastavila Kraljevina Jugoslavija, a nova socijalistička vlast sprovela je do kraja i to najbrutalnije do tada. Izvršena je agrarna reforma 1946. godine kojom je oduzeta sva zemlja iznad 30 duluma onim bošnjačkim zemljoposjednicima koji sami ne obrađuju ta imanja. Mnogi posjedi Bošnjaka, a isto tako veliki dio zemljišta vakufa IZ, nacionalizirani su od strane nove vlasti. Tad, 1946. godine, Bošnjacima je oduzeto 640.000 hektara zemlje. 1948. godine donesen je novi zakon o nacionalizaciji kojom su od Bošnjaka oduzete zanatske radnje, trgovine i višak stambenog prostora... Jezik je zvanično bio srpskohrvatski ili hrvatskosrpski i nije bilo pomena o postojanju ’nekakvog’ bosanskog jezika... Podsticanje Bošnjaka na iseljavanje prema Turskoj. Tu kampanju simbolizira Aleksandar Ranković. Po nezvaničnim podacima, više stotina hiljada Bošnjaka, a posebno Albanaca sa Kosova i Makedonije koji su iselili u Tursku sa prostora bivše SFRJ, nije vraćeno kući.’’

Hronologija genocida april – septembar 1992.

Za naš feljton o zločinu u istočnoj Bosni najinteresantniji dio knjige Svjetlost i tama rogatičke historije jeste onaj koji se odnosi na period agresije 1992./95. godina. U tom dijelu knjige autor najprije donosi hronologiju zbivanja tokom 1991. godine i u prvim mjesecima agresije kada je izvršen najveći zločin, odnosno genocid. Počinje od maja 1991. godine i prvih barikada koje su SDS-ovci postavili ispred hotela “Park’’, navodno nezadovoljni radom MUP-a. U istom mjesecu u nasilnom pokušaju JNA da uzme vojnu evidenciju ranjen je jedan policajac Bošnjak. Ovom prilikom u toj hronologiji događaja izdvojit ćemo još nekoliko najbitnijih. Najprije formiranje “Srpske Skupštine opštine Rogatica’’ u decembru 1991. godine. Zatim
početkom 1992. godine formiranje “Kriznog štaba srpskog naroda’’. U isto vrijeme na relaciji Rogatica - Žepa razne srpske jedinice postavljaju barikade i terorišu i pljačkaju narod koji tuda nailazi, isključivo Bošnjake. U februaru 1992. godine pada i prva bošnjačka žrtva na Borici. Ubijen je svjedok naoružavanja srpskog naroda od strane tzv. JNA i kao takav se morao ukloniti. U martu 1992. godine Srbi formiraju “Srpsku stanicu milicije’’.

Tokom aprila i maja vode se razni pregovori kojima Srbi dobijaju na vremenu i povjerenju kod Bošnjaka, što onda koriste u propagandi koja slijedi kada pozivaju Bošnjake da predaju oružje i da mirno i bez problema žive u “Srpskoj republici BiH’’. U maju počinju i granatiranja najprije bošnjačkih sela Dub, Alagići, Karšiće, Pokrivenik, a onda i gradskih mahala Podljun, Podhrid, Toplik, Korovina, Čaršija, Mejtaš. Četnici pale sela: Živaljeviće, Gornje i Donje Godimlje, Šetiće. Od bitnih događaja u tim prvim mjesecima agresije autor knjige spominje, pored ostalog, i formiranje u junu koncentracionih logora: Srednjoškolski centar, Sladara, Rasadnik, Crkveni dom. Kroz te logore prošlo je više hiljada Bošnjaka, nažalost mnogi nisu dočekali da budu razmijenjeni ili pušteni na slobodu. Navodi Fejzić i da su u junu srušene i rogatičke džamije, najprije Arnautovića, a nešto kasnije i Čaršijska. A onda slijede velika junska stradanja Bošnjaka, tokom 18., 19., 20., 21. ovog mjeseca. Najprije je 18. juna napadnuto prigradsko naselje Živaljevina.

Mnogi Bošnjaci su pobijeni, a drugi odvedeni u logore. Dan kasnije granatiran je grad, a onda je uslijedio napad kada je zvjerski ubijeno više od 140 ljudi. Stotine ljudi tog dana završile su u logorima, a mnoge bošnjačke kuće su zapaljene, nakon što su opljačkane. Sljedeća dva dana slijedi bijeg preživjelih put slobodnih teritorija. Do kraja avgusta, početka septembra, potpuno je izvršen genocid u Rogatici. Srušene su sve džamije sa prostora ove općine, a bilo ih je 17, porušeni su i svi drugi objekti IZ: mejtefi, zgrade administracije IZ, stanovi i dr., u periodu od početka agresije do kraja avgusta silovano je oko 250 Bošnjakinja u Rogatici. Pljačkana je bošnjačka imovina, logoraši su mučeni, maltretirani i vođeni da budu “živi štitovi’’.

Pokrštavanja i ubijanja djece

U nastavku knjige, odnosno poglavlja koje govori o tome kako se agresija odrazila na Rogaticu, autor Fejzić detaljnije
obrazlaže najvažnije događaje koje je spomenuo u uvodnoj hronologiji, uz dodatke i svjedočenja o silovanjima, stradanju djece i pokrštavanju Bošnjakinja i Bošnjaka. “U junu i julu 1992. godine počela je akcija pokrštavanja rogatičkih muslimana. Srbi naše općine, tj. oni koji su bili zaduženi za ovu vrstu velikosrpske propagande, pristupili su ostvarivanju ovih djela velikosrpskog projekta. U ta dva mjeseca u Rogatici je nasilno pokršteno više stotina, uglavnom žena, djece i staraca’’, kaže Fejzić. Četnici nisu birali žrtve pa je među ubijenim bilo i dosta djece. Fejzić navodi nekoliko primjera:
“Jednogodišnji Anes i njegov godinu dana stariji brat Ahmedin Zuberović iz Rogatice, u majčinom naručju su izmasakrirani. Dva brata - četrnaestogodišnji Emir i dvanaestogodišnji Elvir Torlak iz Laza, zaklani su četničkom kamom u neposrednoj blizini svoga sela. Njihove nešto mlađe rodice, rođene sestre trinaestogodišnja Amira i četverogodišnja Nermina Torlak, također su nastradale od četničkog noža.

Sestre Džebo - desetogodišnja Merima i šestogodišnja Mirela, četničkim rafalom pokošene su na svom kućnom pragu. Dvije ljupke imenjakinje - petogodišnja Alma Saračević i sedmogodišnja Alma Hasanović i njihov jedanaestogodišnji komšija Ermin Omanović, podlegli su od posljedica četničkog ranjavanja.’’ Na kraju kroz nekoliko svjedočenja Fejzić pokazuje i stanje u Žepi nakon pada ove enklave 1995. godine, te nas kroz svoj komentar podsjeća na prevaru JNA, na naš stub odbrane Armiju BiH, na naše komšije Srbe koji su nas izdali i prevarili.